MIJN ROOTS

TOPONIEMEN (plaatsnamen)

Het ontstaan van plaatsnamen

Om te achterhalen waar een achternaam vandaan komt is het interessant om in de toponymie te duiken. Veel achternamen zijn namelijk ontstaan uit toponiemen (plaatsnamen). Een blik in het telefoonboek zegt genoeg: ze zijn het vaakst te herkennen aan het voorzetsel 'van' of in Duits 'von'. De achternaam Van Woerden of Van Lierop ontstond uit respectievelijk de plaatsnaam Woerden en Lierop. Van Brussel en Brusselmans ontstonden uit het toponiem Brussel. Maar ook landschapselementen zoals een rivier (in NL: van der Aa, van Rijn, van Amstel), eiland, polder, moerasgebied, bergketen of woestijn, vormden de oorsprong voor plaatsnamen. Onderaan op deze pagina een overzicht van de diversiteit in de bestanddelen, en waar ze vandaan komen.

Plaatsnamen kunnen heel goed uit talen afkomstig zijn die ter plekke al lang niet meer gesproken worden. In Nederland en Vlaanderen worden sinds ongeveer 350 A.D. alleen Germaanse dialecten gesproken die zich ontwikkeld hebben tot de huidige dialecten en de Nederlandse en Friese standaardtaal. De meeste plaatsnamen zijn daaruit afkomstig. Maar sommige zijn ouder en bijvoorbeeld van Romeinse (zoals Utrecht: Trajectum) of Keltische oorsprong (zoals Nijmegen: Noviomagos). Ook van een Germaanse naam is vaak nog wel aan de hand van de vorm de ouderdom in te schatten.

Plaatsnamen die eindigen op herkenbare woorden, of die woorden in zich dragen zoals -donk, -holt, -horst, -laar en -bos stammen van na het jaar 1000. Voorbeelden resp.: Beek en Donk, Boerdonk, Keldonk, Oeteldonk, Soerendonk; Bocholtz, Dalmsholte, Holten, Holthees; Horst (a/d Maas), Bronkhorst, Staphorst, Grafhorst; Laarbeek, Vlaardingen, Middelaar; Stroobos, Oudenbos, 's Hertogenbosch, Vorstenbosch. In veel namen zijn niet direct Nederlandse woorden te herkennen, zoals in de naam Zutphen, wat komt van "zuidveen".

Ook kregen gehuchten, dorpen, steden en landstreken vaak hun naam door

  • de geografische verschijningsvorm
  • de persoon of familie die er woonde
  • een gebeurtenis die er plaatsvond
1. Geografische verschijningsvormen in plaatsnamen zijn te onderscheiden in
  • -landschappen (berg, duin, bos, dijk, meer), zoals in (T)Ubbergen, Soesterberg, Sint Odiliënberg; Bosch en Duin, Kijkduin, Loosduinen; Boskoop, 's Hertogenbosch, Oudenbosch; Andijk, Eemdijk, Kinderdijk, Broek op Langedijk; Aalsmeer, Haarlemmermeer, Boxmeer, Zoetermeer.
  • -bodemgesteldheid (zand, veen, zout), zoals in Cadzand, Loon op Zand, Zandvoort; Amstelveen, Diepenveen, Griendstveen; Zoutelande, Zoutkamp.
  • -menselijke activiteit (dam, burg, kanaal). Amsterdam, Giessendam, Leerdam; Spakenburg, Tilburg, Middelburg; Stadskanaal, Musselkanaal, Ter Apelkanaal.

2. De persoon die er woonde, zoals in 's-Heer Arendskerke, stichter van het dorp, wiens naam verbonden werd aan de kerk. Jan van Rosendaele kon Heerjansdam (onderdeel van Zwijndrecht) zijn naam geven omdat hij mede de bedijking bekostigde. Plaatsnamen ontstonden ook wanneer een persoon of groep personen (gezin, families) zich ergens vestigden en een plaats of nederzetting stichtten, er één of meer huizen, burcht of kasteel bouwden, waaraan vervolgens hun naam werd gegeven met als toevoegsel -heim. In Nederland zijn er zo 6 plaatsnamen (Diepenheim, Sassenheim, Windesheim, Bergentheim, Leuvenheim en Vredenheim), in Duitsland bestaan er ruim 100 plaatsen eindigend op -heim.

Het was vooral in de periode onder de Merovingen, een dynastie die het Frankische Rijk van 447 tot 751 zou regeren, dat in Duitsland veel plaatsen de uitgang -heim en -ingen kregen. De uitgang -heim betekent (t)huis, -ingen betekent afstammelingen van. Plaatsnamen die eindigen op –ingen tonen daarmee dus hun Germaanse oorsprong aan. In Romaans gebied verromaanste deze uitgang tot –ange, een naamstype dat we in België (Wallonië), Luxemburg en Frankrijk vaak tegenkomen, zoals Havelange, Martelange, Tihange.

3. Een gebeurtenis die er plaatsvond. Vaak kregen buurtschappen of gehuchten een naam n.a.v. een belangrijke of indrukwekkende gebeurtenis, zoals Brand (zowel in Limburg als Noord-Brabant).

Kijk eens op de lijst van Nederlandse plaatsnamen, en zoek er zelf voorbeelden bij.

Bestanddelen van een toponiem

Toponiemen kunnen bestaan uit:

1.Keltische bestanddelen

De Kelten hebben ons vooral namen van rivieren (hydroniemen) en van strategische vaak aan rivieren gelegen plaatsen nagelaten. De meeste namen bevatten dan ook de Keltische benaming voor water, waterloop of rivier of de omgeving, zoals Maas, afkomstig van het pre-Keltische Mosa, wat vochtig betekent, en de Demer, afkomstig van het Keltische tamara (donker water). Strategische plaatsen aan waterlopen zijn Gent -afkomstig van Ganda, wat monding betekent (Gent ligt aan de monding van de Leie in de Schelde)- en Nijmegen, ontstaan uit Noviomagus. Weliswaar een Romeinse plaatsnaam maar direct afgeleid van de Keltische woorden nowyos (nieuw) en magos (veld of vlakte).



2. Gallo-Romeinse bestanddelen

De toponiemen die we overhouden aan vijf eeuwen Romeinse bezetting schetsen een beeld van de maatschappelijke organisatie. De meeste plaatsnamen zijn elementen uit het legioen en bezettingen.

  • Castellum (fort): Kassel, Kessel, Kessel-Lo, Casteau
  • Castra (legerplaats): Kester, Kasterlee, Chastre, Kesteren, Kaaster, Kaster
  • Traiectum (oversteekplaats): Maastricht, Utrecht
  • Vicus (dorp, gehucht, wijk): Katwijk, Opwijk, Noorderwijk, Oisterwijk, Oudwijk, Wijk bij Duurstede, Vicq
  • Villa (landgoed): Villariacum Wilrijk, Wijlre, Wolder
  • De uitgang '(i)acum' of '(i)anum' (bezit): Villariacum, Blariacum (Blerick), Viroviacum (Wervik), Cortoriacum (Kortrijk), Orola(u)num (Aarlen)


3. Germaanse bestanddelen

Veel namen van beken, rivieren en meren met Aa of Aam, Ee, Ie of IJ zijn terug te herleiden tot het Oudgermaanse woord aha, ama of ara dat water betekent. Voorbeelden: Drentsche Aa en in verbasterde vorm: Amstel, Diem, Dokkumer Ee, Eem (vroeger Amer geheten), Eems en het IJ. Plaatsnamen met dit bestanddeel zijn bijvoorbeeld Amersfoort (ligt bij het punt waar meerdere beekjes samenkomen en de Eem vormen), Breda (Brede Aa, ontstaan bij de natuurlijke samenvloeiing van de rivieren Aa of Weerijs en Mark) en Pekela (zout water, gelegen aan de Aa). Het Germaanse woord lauha (open plek in een bos; bosje op hoge zandgrond) is in heel veel plaatsnamen terug te vinden als loo of le. Voorbeelden: Almelo, Baarlo, Dinxperlo, Heiloo, Leuven (van Lo-ven), Lotenhulle, Waterloo, Wattrelos.

In de plaatsnamen vinden we sporadisch een Saksisch element, zoals -tun, wat omheining betekent (Autun (F), Tungelroy, de enige plaats in Nederland met -tun). Een ander -verbasterd- voorbeeld is Waasten (Frans: Warneton), een dorp in de Belgische provincie Henegouwen waarvan de oorspronkelijke benaming Warnasthun was. We vinden deze uitgang nog steeds terug in het Engelse -ton. Voorbeelden zijn Norton, Easton, Wootton, Northampton en Southampton. De nederzettingen rond de burchten of forten uit de feodale tijd leidden tot namen die eindigen op -burg, die in sommige streken werden verfranst naar -bourg. Voorbeelden zijn Oostburg, Luxembourg (afkomstig van Lutzelinburg: de kleine burcht), Straatsburg, Limburg, Batenburg, Spakenburg, Den Burg, Dennenburg, Kraggenburg, Middelburg, Tilburg, Oost- en West-Souburg.

4. Christelijke bestanddelen

Aanvankelijk was de toponymische bijdrage van het christendom zeer beperkt. Dit was vooral te wijten aan het feit dat meer heidense volkeren (Germanen, Franken, Romeinen) in onze gewesten hun stempel op het maatschappelijke leven drukten. Toch zijn er woorden waarin we duidelijke religieuze invloeden kunnen terugvinden zoals klooster (monasterium), dat we bijvoorbeeld terugvinden in Waasmunster (in 1019 vermeld als Wasmonasterium), Munsterbilzen, Ingelmunster, Nieuwmunster, Munstergeleen, Monster, Kloosterburen en Kloosterzande. Uiteraard zijn vele plaatsnamen ook verwijzingen naar een kerk of kapel zoals Zuienkerke (in 1110 vermeld als Siuuancherka: kerk gesticht door Swivo), Serooskerke, Grijpskerke, Kerkenveld, Kerksken, 's-Heer Abtskerke, Wissenkerke en Kapellebrug. Vanaf de 12de eeuw lag vaak de lokale patroonheilige aan de basis van de plaatsnaam. In vele gevallen verdween zelfs de oude naam waardoor hij nu bijna onherkenbaar is. Voorbeelden zijn Sint-Omaars (vroeger Sitdiu) en Sint-Truiden (aanvankelijk Sarchinium). Minder verbasterde voorbeelden zijn Sint-Niklaas, Sint Annaland, Sint Annaparochie, Sint Annen, Sint Anthonis, Sint Geertruid, Sint Gerlach, Sint Hubert, Sint Isidorushoeve, Sint-Jacobiparochie, Sint Jansklooster, Sint Jansteen, Sint Johannesga, Sint Kruis, Sint Laurens, Sint Maarten, Sint Maartensbrug, Sint-Maartensdijk, Sint Maartensvlotbrug, Sint Maartenszee, Sint Michielsgestel, Sint Nicolaasga, Sint Odiliënberg, Sint Oedenrode, Sint Pancras, Sint Philipsland, St. Willebrord, Sint-Job-in-'t-Goor, Sint-Lenaarts, Sint-Martens-Leerne, Sint-Amandsberg en Sint-Denijs-Westrem.



Er bestaan overigens ook veel rare, opvallende, bijzondere en zelfs deprimerende plaatsnamen. Klik op onderstaande button (opent in nieuw venster).


Toponiem Ottenheim

Dat het toponiem (plaatsnaam) Ottenheim uit twee elementen bestaat is duidelijk. Ze bevat de Germaanse bestanddelen:

-OTTEN: afgeleid uit Oudhoogduitse voorvoegsels Ote- of Ot(t)o, Otuni, Otwin of Otini. Al deze voorvoegsels kunnen worden herleid tot het oude Germaanse "auda", wat rijkdom/schat/bezit betekende. Het zijn geen op zichzelf staande voorwerpen, en kunnen daarom alleen maar een persoonsnaam of afgeleide daarvan zijn.

-HEIM: afkomstig van het Germaanse woord "haima", dat huis of woning betekende. "Heim" is verwant aan het Engelse "home" en het Nederlandse "heem", maar is in de betekenis grotendeels verdrongen door het woord 'thuis'. Otten(s)heim is dus letterlijk vertaald "huis van Otten".

Rechts een van de oudste afbeeldingen van een "Ottenheimer": Bärbel (Barbara) von Ottenheim (1430–1484).

Uitgaande van deze informatie ben ik gaan zoeken in de gelijknamige plaatsnamen of er een oorsprong of enig verband is te vinden met mijn geslachtsnaam. De stichter van de plaatsnaam zou een voorvader kunnen zijn? Helaas is in de archieven van geen enkele plaats iets concreets aangetroffen wat aanknopingspunten opleverde voor de familielijn. Hier en daar zijn nog wel aktes/oorkondes beschikbaar waar de plaatsnaam in voorkomt.

De plaatsen Ottenheim

Links een kaart van Europa met daarop aangeduid de plaatsnamen Otten(s)heim. In Europa bestaan 3 plaatsen met de naam Ottenheim, en eentje met de naam Ottensheim. Het precieze ontstaan, of naam van de stichter is moeilijk te achterhalen. Ook bestaat er een Ottenheim in Kentucky (VS). Het ontstaan daarvan hangt samen met de immigratiegolf in de VS eind 19de eeuw (zie verderop).


Onderstaand kun je klikken op de naam Ottenheijm voor een overzichtskaart (Google maps) of op de website van betreffende gemeente (kijk dan onder "Geschichte" of "Tourismus").


Ottenheim, Duitsland

Ottenheim - sinds 01-07-1969 onderdeel van de gem. Weilerswist in Kreis Euskirchen, Nordrhein-Westfalen, 20 km. ten westen van de stad Bonn. Ottenheim wordt voor het eerst genoemd in 856 onder Koning Lothar II (geb. ca. 835) van het koninkrijk Lotharingen ("Regnum Hlotharii" 855-869). (website Ottenheim)

Ottenheim - het grootste stadsdeel van de gem. Schwanau in Ortenaukreis, Baden-Württemberg. Gelegen aan de Rijn, zo'n 40 km. onder Straatsburg. Ontstaan tussen de 5e en 6e eeuw ten tijde van de Alemannen, een verbond van Germaanse volkeren die zich definitief vestigden in het gebied tussen tussen de Rijn en de Donau. De Rijn vormde de grens tussen Allemannië en het West-Romeinse Rijk. (website Ottenheim)

Ottenheim, Oostenrijk

Ottenheim - plm. 45 km. ten westen van Wenen. In Augustus 1345 verschijnt de naam Ottenheim samen met de naam Eichgraben, toendertijd geschreven als "Ukenhaim" en ""Aichgrawen", voor het eerst in een kerkelijke Stichtingoorkonde van het klooster "St. Andrä an der Traisen" (foto links). Deze oorkonde zou in het archief van het klooster in Herzogenburg te bezichtigen zijn. (website Ottenheim)




Ottensheim, Oostenrijk

In Oostenrijk bestaat ook nog een dorp met de naam Ottensheim - aan de Donau, 10 km. ten westen van de stad Linz. De naam "Oteneshaim" komt als eerste voor in 1148 in een akte van schenking van het klooster van Niederaltaich tegenwoordig Niederalteich, een plaats in het Duitse Landkreis Deggendorf, deelstaat Beieren) aan de stad Ottensheim in Oostenrijk. De naam kan afkomstig zijn van ridder Otini, die hier een burcht liet bouwen (Otini's Heim). (website Ottensheim)







Ottenheim, Kentucky (VS)

Ottenheim (voorheen Lutherheim, plm. 1883) ligt in de staat Kentucky, zo'n anderhalf uur zuidwaarts vanaf de plaats Lexington, en drieëneenhalf uur rijden ten noordoosten van het bekende Nashville in Tennessee. Het dorpje, of eerder gehuchtje, heeft geen eigen website, daarom in de popup info over de ontstaansachtergrond van de plaats, en over de immigratiegolf in de VS eind 19de eeuw. De nederzetting die de naam Ottenheim, Kentucky kreeg, begon als een project van de Amerikaanse State Commission of Immigration. De commissie was van mening dat er te weinig bevolkingsaanwas was in de staat Kentucky, en dat ze achtergesteld werden bij de verdeling van de immigranten, die in die tijd vanuit Europa de Verenigde Staten binnenstroomden. Klik op het kaartje rechts voor een vergroting.

Zie ook Google maps (klik daar op het vergrootglas links bovenaan in de zoekfunctie, en je ziet de naam Ottenheim nog in een straatnaam voorkomen: Old Ottenheim South Road).